योगहरू
राजयोग
राजयोग भनेको के हो?
राजयोग भनेको सफलता, स्थिति र शक्ति प्रदान गर्ने संयोजन हो। केन्द्र (कोणीय) र त्रिकोण भावका स्वामी जोडिँदा यो सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा बन्छ।
धेरै नामित राजयोगहरू छन्। तिनको बल ग्रहको गरिमा र दोषबाट मुक्तिमा निर्भर हुन्छ।
केन्द्र र त्रिकोणको तर्क
वैदिक ज्योतिष केन्द्र भावहरूलाई, अर्थात् पहिलो, चौथो, सातौँ र दशौँलाई, कर्म र देखिने उपलब्धिका आधार मान्छ, र परम्परा तिनलाई विष्णुसँग जोड्छ। त्रिकोण भाव, अर्थात् पहिलो, पाँचौँ र नवौँ, लक्ष्मीसँग सम्बन्धित छन् र पुण्य, भाग्य तथा अघिबाट आएको कृपाको सूचक हुन्। राज योग त्यस बेला बन्छ जब यी दुई प्रकारका भावका स्वामी आपसमा जोडिन्छन्, र कर्म गर्ने क्षमतालाई भाग्यको साथ मिल्छ। यही केन्द्र–त्रिकोण सिद्धान्त नै यो पूरै वर्गको मूल नियम हो, र परम्पराले यसमाथि अझ धेरै योगहरूको सूची बनाएको छ।
लग्न दुवै समूहमा पर्छ, यसैले लग्नेशलाई एकै साथ केन्द्रेश र त्रिकोणेश मानिन्छ, र पाँचौं वा नवौंको स्वामीसँग जोडिने बलियो लग्नेशलाई मूल्यवान मानिन्छ।
स्वामीहरू जोडिने तरिकाहरू
परम्पराले सम्बन्धका रूपहरूलाई सबैभन्दा बलियोदेखि सबैभन्दा कमजोरसम्म क्रमबद्ध गर्छ। सबैभन्दा पहिले राशि परिवर्तन (परिवर्तन योग) आउँछ, त्यसपछि एउटै भावमा युति, त्यसपछि पारस्परिक दृष्टि, र त्यसपछि एक स्वामीबाट अर्कोमाथि एकतर्फी दृष्टि। नवौं र दशौं भावका स्वामीहरूको संयोजनको आफ्नै नाम छ, धर्म-कर्माधिपति योग, किनकि यसले धर्मको भावलाई पेसाको भावसँग जोड्छ।
केही चार्टमा एउटै ग्रहले केन्द्र र त्रिकोण दुवैको स्वामित्व लिन्छ र एक्लै योग बनाउँछ। यस्तो ग्रहलाई योगकारक भनिन्छ। वृष र तुला लग्नका लागि शनि, कर्कट र सिंहका लागि मंगल, र मकर र कुम्भका लागि शुक्रले यो भूमिका खेल्छन्। त्यस अवस्थामा पनि योगकारकको राशि, गरिमा र सङ्गतले यसको सम्भावना कति साकार हुन्छ भन्ने निर्धारण गर्छन्।
योग बन्नु सुरुवात बिन्दु मात्र किन हो
स्वामी धेरै र तिनलाई जोड्ने तरिका पनि धेरै भएकाले चार्टहरूको ठूलो हिस्सामा कागजमा कम्तीमा एउटा राजयोग हुन्छ। त्यसैले ज्योतिषीहरू संयोजनको घोषणा मात्र गर्दैनन्, त्यसको श्रेणी निर्धारण गर्छन्। नीच, अस्त, दुःस्थान (छैटौं, आठौं वा बाह्रौं) मा रहेको, पाप ग्रहहरूको भारी दृष्टि परेको वा शत्रु राशिमा रहेको सहभागी ग्रहले धेरै कम फल दिन्छ। केन्द्र वा त्रिकोणको स्वामी भए पनि आठौं वा बाह्रौंको पनि स्वामी भएको ग्रहले मिश्रित फल दिन्छ, र बल टिक्छ कि टिक्दैन भनेर विभागीय चार्टहरू, विशेष गरी नवांश, जाँचिन्छन्।
रद्द वा परिमार्जन गर्ने कारकहरू पनि तौलिन्छन्, र लग्न तथा दशौं भावको समग्र गुणस्तरले कुनै पनि योगले देखाउन सक्ने अधिकतम सीमा तय गर्छ।
दशामार्फत समय निर्धारण
परम्परागत रूपमा राजयोग विंशोत्तरी वा अन्य दशा प्रणालीमा यसलाई बनाउने ग्रहहरूको महादशा वा अन्तर्दशामा सबैभन्दा स्पष्ट रूपमा प्रकट हुन्छ भनिन्छ। राम्ररी बनेको तर जसका ग्रहहरूको दशा जीवनका सक्रिय वर्षहरूमा कहिल्यै नचल्ने योग धेरै हदसम्म सुषुप्त रहन सक्छ। समयलाई अझ साँघुरो पार्न कहिलेकाहीं सम्बन्धित भावहरूमाथिको गोचर प्रयोग गरिन्छ, तर मुख्य घडी दशा नै रहन्छ।
व्याख्यामा कालहरूको क्रम पनि महत्त्वपूर्ण हुन्छ। दशा स्वामी र अन्तर्दशा स्वामी आफैं योग बनाउने दुई ग्रह भएमा, वा दृष्टि वा स्थितिद्वारा तिनीसँग नजिकबाट सम्बन्धित भएमा, संयोजन सबैभन्दा सक्रिय हुने अपेक्षा गरिन्छ। चलिरहेको काल योगका कुनै सहभागीलाई हानि गर्ने ग्रहको भएमा फल अवरुद्ध वा कमजोर हुन सक्छ।
सम्बन्धित योगहरू र व्याख्याबारे एउटा टिप्पणी
धेरै नामाकरण गरिएका संयोजनहरू यही परिवारमा पर्छन्। नीच भंग राजयोगले रद्द भएर लाभमा परिणत भएको नीचताको वर्णन गर्छ। विपरीत राजयोग, यसका हर्ष, सरल र विमल रूपहरूमा, छैटौं, आठौं र बाह्रौंका स्वामीहरू दुःस्थानमा बस्दा बन्छ, र परम्पराले यसलाई प्रतिकूलताबाट उदाउने सफलतासँग जोड्छ। मंगल, बुध, बृहस्पति, शुक्र वा शनि आफ्नै वा उच्च राशिमा केन्द्रमा बस्दा पञ्च महापुरुष योग बन्छन्। 'राजा' शब्दको एउटा ऐतिहासिक सन्दर्भ छ। आधुनिक विश्लेषणमा यस्ता योगहरूलाई प्रायः पद वा सम्पत्तिको शाब्दिक प्रतिज्ञा होइन, आफ्नै क्षेत्रमा जिम्मेवारी, मान्यता वा प्रभावको सम्भावनाका रूपमा बुझिन्छ।
राजयोग बारे सामान्य प्रश्नहरू
के राजयोग हुनुले सफलताको ग्यारेन्टी गर्छ?
गर्दैन। योग बन्नुले सम्भावना मात्र देखाउँछ। ज्योतिषीहरू सम्बन्धित ग्रहहरूको गरिमा, भाव स्थिति र पीडा, लग्नको बल, नवांश र सम्बन्धित दशाहरूको समय तौलन्छन्। कमजोर वा पीडित राजयोगले सामान्य वा ढिलो फल, वा धेरै थोरै फल दिन सक्छ।
योगकारक ग्रह भनेको के हो?
कुनै लग्नका लागि केन्द्र र त्रिकोण दुवै भावको स्वामित्व लिने, र आफैं राजयोग बनाउने ग्रह। उदाहरणहरू हुन्, वृष र तुला लग्नका लागि शनि, कर्कट र सिंहका लागि मंगल, र मकर र कुम्भका लागि शुक्र।
के विपरीत राजयोग सामान्य राजयोग जस्तै हो?
होइन। सामान्य राजयोगले केन्द्र र त्रिकोणका स्वामीहरूलाई जोड्छ। विपरीत राजयोगमा कठिन छैटौं, आठौं र बाह्रौं भावका स्वामीहरू यस्तै भावमा बसेका हुन्छन्, र यो सिधा सहयोगभन्दा अवरोधहरू पार गरेर आउने लाभसँग जोडिन्छ।
के एउटा चार्टमा एकभन्दा बढी राजयोग हुन सक्छन्?
सक्छन्, र यो सामान्य कुरा हो। महत्त्वपूर्ण कुरा संख्या होइन, तिनको बल र तिनका ग्रहहरूको दशा जीवनको अर्थपूर्ण चरणमा चल्छ कि चल्दैन भन्ने हो। धेरै कमजोर योगले एउटा राम्रो स्थानमा रहेको, अपीडित संयोजनभन्दा कम योगदान दिन सक्छन्।