गजकेसरी योग

गज म्हणजे हत्ती आणि केसरी म्हणजे सिंह. हे नाव हत्तीची स्थिरता आणि प्रतिष्ठा सिंहाच्या धैर्याशी जोडते, आणि परंपरेने हा योग व्यक्तीला समाजात मान, स्थिर बुद्धी आणि विरोधावर मात करण्याची क्षमता देणारा मानला जातो. गुरू हा ज्ञान, गुरुजन आणि विस्ताराचा नैसर्गिक कारक आहे, तर चंद्र मन, भावजीवन आणि लोकांच्या नजरेतील प्रतिमा दर्शवतो, त्यामुळे या दोघांमधील पोषक संबंध फार पूर्वीपासून मौल्यवान मानला गेला आहे.

पारंपरिक व्याख्येनुसार गुरू लग्नापासून किंवा चंद्रापासून केंद्रात असावा, शुभ ग्रहांनी युक्त किंवा दृष्ट असावा, आणि नीच, अस्त वा शत्रू राशीत नसावा. नंतरच्या लेखनात त्याची फळे विस्ताराने दिली आहेत. आधुनिक व्यवहारात मोजणी बहुतांशी चंद्रापासून केली जाते.

हा योग तपासण्यासाठी चंद्राच्या राशीला पहिली मानून राशी मोजा. अशा मोजणीत गुरू पहिल्या, चौथ्या, सातव्या किंवा दहाव्या राशीत असेल तर मूलभूत अट पूर्ण होते. बारा संभाव्य स्थानांपैकी चार पात्र ठरत असल्याने, साधारण एक-तृतीयांश कुंडल्यांमध्ये हा योग त्याच्या सर्वात साध्या रूपात असतो, आणि हेच त्याला दुर्मीळ किंवा निर्णायक न मानण्याचे एक कारण आहे.

ही चार स्थाने समान नाहीत. गुरू चंद्राशी युतीत असेल किंवा त्याच्यापासून सातव्या स्थानी असेल, तर गुरूची चंद्रावर दृष्टीही पडते. चौथ्या किंवा दहाव्या स्थानातून गुरूच्या पंचम, सप्तम आणि नवम दृष्टी चंद्रापर्यंत पोहोचत नाहीत, त्यामुळे तिथे संबंध केवळ केंद्रस्थितीचा असतो. म्हणूनच अनेक ज्योतिषी युती आणि प्रतियुतीचे प्रकार अधिक ठोस मानतात.

फळ दोन्ही ग्रहांच्या स्थितीनुसार कमी-जास्त होते. गुरू कर्केत, जिथे तो उच्च असतो, किंवा स्वराशी धनु आणि मीनेत सर्वाधिक बलवान असतो; मकरेत तो नीच असतो. चंद्र वृषभेत उच्च आणि वृश्चिकेत नीच असतो, आणि अमावास्येजवळ असण्यापेक्षा शुक्ल पक्षात, प्रकाशमान असताना तो अधिक बलवान असतो. गुरू अस्त असणे, राहू किंवा केतूशी संबंध, पापग्रहांच्या दृष्टी, किंवा दोन्हींपैकी एखादा ग्रह लग्नापासून षष्ठ, अष्टम किंवा द्वादश भावात असणे, हे सर्व योगाचा प्रभाव कमी करतात.

ज्योतिषी दिलेल्या लग्नासाठी गुरू कोणत्या भावांचा स्वामी आहे, दोन्ही ग्रहांची नवमांशातील स्थिती, आणि षड्बल किंवा तत्सम बलमापनेही पाहतात. नीच गुरू आणि दुर्बल, पीडित चंद्र यांनी तयार झालेल्या योगाला सहसा केवळ नावापुरता म्हटले जाते.

इतर योगांप्रमाणे गजकेसरी योगही मुख्यतः गुरू किंवा चंद्राच्या विंशोत्तरी महादशा किंवा अंतर्दशेत व्यक्त होईल अशी अपेक्षा असते. पारंपरिक फळे घटनांपेक्षा गुणांच्या स्वरूपात आहेत: योग्य निर्णयक्षमता, न्यायप्रियतेची ख्याती, ज्येष्ठ आणि गुरुजनांचा आदर, आणि लवचिकता. संबंधित भाव त्यात रंग भरतात, लग्नापासून दशम भावाभोवती तयार झालेला योग अनेकदा सार्वजनिक भूमिकांशी, तर चतुर्थाभोवतीचा योग घर, शिक्षण आणि अंतर्मनाच्या समाधानाशी जोडला जातो.

समजा चंद्र मिथुन राशीत आहे. मिथुनला पहिली रास मानल्यास, चंद्रापासूनचे केंद्र म्हणजे मिथुन, कन्या, धनु आणि मीन. या चारपैकी कोणत्याही राशीत गुरू असल्यास मूलभूत नियम पूर्ण होतो. धनु किंवा मीनेतील गुरू स्वराशीतही असेल, हा बलवान प्रकार; कन्या किंवा मिथुनेतील गुरू बुधाच्या राशीत असेल, उपयोगी पण कमी प्रतिष्ठित. याउलट गुरू कर्केत असेल, उच्च, पण चंद्रापासून दुसऱ्या स्थानी, तर योग अजिबात तयार होत नाही; केवळ सुस्थित गुरू म्हणजे गजकेसरी नव्हे, याची ही आठवण आहे.

गजकेसरीचे एकट्याने वाचन करणे किंवा तो उर्वरित कुंडलीवर मात करतो असे मानणे ही चूक आहे. तो चंद्र योगांमध्ये, चंद्रापासून पाहिले जाणारे योग, सुनफा, अनफा आणि दुरुधरा यांच्यासोबत गणला जातो, आणि काही आचार्य चंद्रापासून केंद्रातील ग्रहांना केमद्रुम योगापासून दिलासा देणारा घटक मानतात. त्याचे वाचन राजयोग, केंद्र-त्रिकोण तत्त्व आणि लग्नाच्या एकूण बलासोबत करा.