राहू

राहू म्हणजे चंद्राची कक्षा उत्तरेकडे जाताना क्रांतिवृत्ताला जिथे छेदते तो बिंदू. चंद्राच्या कक्षेचे प्रतल सूर्याच्या दृश्य मार्गाशी सुमारे पाच अंशांनी कललेले असल्याने असे दोन छेदनबिंदू असतात, आणि राहू हा आरोही बिंदू आहे. अमावास्या किंवा पौर्णिमेला सूर्य आणि चंद्र या बिंदूंजवळ असतील तेव्हाच ग्रहण होऊ शकते, आणि म्हणूनच भारतीय परंपरेने फार पूर्वीपासून राहू आणि केतूचा संबंध ग्रहणांशी जोडला आहे.

हे पात बिंदू राशिचक्रात उलट दिशेने सरकतात; ते सुमारे 18.6 वर्षांत एक फेरी पूर्ण करतात आणि प्रत्येक राशीत साधारण दीड वर्ष राहतात. या कारणामुळे वैदिक कुंडल्यांमध्ये राहू सहसा कायम वक्री मानला जातो.

राहूची स्थिती काढण्याच्या दोन पद्धती आहेत. मध्यम पात चंद्राच्या कक्षेतील डळमळ सरासरी करून एकसमान उलट गती देतो, तर स्पष्ट (खरा) पात प्रत्यक्ष, दोलायमान छेदनबिंदूचा मागोवा घेतो. या दोहोंमध्ये सहसा दोन अंशांपेक्षा बराच कमी फरक असतो, पण सीमेजवळ राहूचे नक्षत्र किंवा रास बदलण्यास तेवढा फरकही पुरेसा ठरतो.

कोणता पसंत करावा याबद्दल परंपरांमध्ये मतभेद आहेत, आणि अनेक ज्योतिषी प्रथेनुसार मध्यम पात वापरतात. एकाच व्यक्तीच्या दोन वेगवेगळ्या स्रोतांतील कुंडल्यांची तुलना करताना राहूच्या अंशांतील थोडा फरक बहुधा चुकीमुळे नव्हे, तर याच निवडीमुळे असतो.

पुराणकथेनुसार, समुद्रमंथनातून निघालेले अमृत पिण्यासाठी स्वर्भानू नावाचा असुर देवांमध्ये वेष बदलून बसला. सूर्य आणि चंद्राने त्याचे बिंग फोडले, आणि विष्णूने सुदर्शन चक्राने त्याचे मस्तक उडवले, पण तोपर्यंत अमृत त्याच्या कंठाला स्पर्श करून गेले होते. मस्तक राहू झाले आणि धड केतू, आणि ही कथा पौराणिक भाषेत स्पष्ट करते की ग्रहणांच्या वेळी हे दोघे सूर्य-चंद्राला गिळण्यासाठी का परत येतात.

धड नसलेल्या मस्तकाची ही प्रतिमा राहूच्या प्रतीकात्मकतेला आकार देते. कधीही न शमणारी भूक, अतिशयोक्त जाणीव आणि अधिकाधिक मिळवण्याची अस्वस्थ ओढ.

राहूचा संबंध महत्त्वाकांक्षा, नावीन्य, परदेश आणि परकीय लोक, तंत्रज्ञान, अपारंपरिक मार्ग, भ्रम आणि ध्यास यांच्याशी जोडला जातो. तो ज्या भावात असतो त्याचे परिणाम मोठे करतो असे अनेकदा म्हटले जाते, तेथे तीव्र रस आणि कधीकधी नाट्यमय परिणाम आणतो, आणि अनेक ज्योतिषी तृतीय, षष्ठ, दशम आणि एकादश भावांत राहूला फलदायी मानतात.

'शनिवत् राहू', म्हणजे राहू शनीसारखा वागतो, असे एक पारंपरिक सूत्र आहे. शिवाय तो ज्या राशीत असतो तिच्या स्वामीचा आणि त्याच्याशी युतीत असलेल्या ग्रहाचा रंगही धारण करतो. आर्द्रा, स्वाती आणि शतभिषा या नक्षत्रांचा स्वामी राहू आहे. त्याच्या उच्च राशीबद्दल मतभेद आहेत, कारण वृषभ आणि मिथुन या दोन्ही राशींची नावे पुढे येतात, आणि काही परंपरा कुंभ राशीचे सह-स्वामित्व राहूला देतात. गुरूप्रमाणे राहूलाही 5वी आणि 9वी विशेष दृष्टी आहे का, हाही परंपरेनुसार बदलणारा प्रश्न आहे.

राहू एका राशीत सुमारे अठरा महिने राहत असल्याने त्याची गोचरे इतकी संथ असतात की त्यांचे वाचन घटना म्हणून न करता पार्श्वभूमी म्हणून केले जाते. जन्मचंद्र, लग्न आणि सूर्यावरून होणाऱ्या राहूच्या गोचराकडे ज्योतिषी विशेष लक्ष देतात, आणि ग्रहणे जन्मकुंडलीतील संवेदनशील बिंदूंजवळ पडतात तेव्हा पात अक्षाची नोंद घेतात. अशा गोचरांचे वाचन सहसा संबंधित क्षेत्रातील वाढलेल्या लक्षाचे किंवा बदलाचे काळ म्हणून, चालू दशेसोबत केले जाते.

राशी-आधारित शाखेत, जिथे चर कारक ग्रहांच्या अंशांवरून काढले जातात, काही आचार्य राहूला आठ चर कारकांमध्ये गणतात आणि त्याच्या वक्री गतीमुळे त्याचा अंश उलट मोजतात; इतर सात कारकांची पद्धत वापरतात, ज्यात छाया ग्रह घेतले जात नाहीत. येथेही कुंडल्यांमधील फरकाचे कारण गणित नसून परंपरा-भेद असतो.

विंशोत्तरी क्रमात राहूची दशा मंगळानंतर आणि गुरूच्या आधी येते, आणि तिची अठरा वर्षे तिला सर्वात दीर्घ दशांपैकी एक बनवतात. राहू महादशेचे वर्णन अनेकदा तीव्र महत्त्वाकांक्षा, वातावरणातील बदल आणि अनपेक्षित वळणांचा काळ असे केले जाते. तिचा प्रत्यक्ष स्वभाव राहूची रास, भाव, राशी स्वामी आणि युती यांवर अवलंबून असतो. चांगले पाठबळ असलेला राहू जलद उत्कर्षाशी जुळून येऊ शकतो, तर कमकुवत पाठबळ असलेला राहू गोंधळ आणू शकतो. यांपैकी काहीही आधीच ठरलेले नसते.