पञ्चाङ्ग — पञ्चाङ्ग भनेको के हो?

पञ्चाङ्ग

यसलाई यसो पनि भनिन्छ: वैदिक पात्रो

RishiAstro टोलीद्वारा · अद्यावधिक २०२६ नोभेम्बर १०

पञ्चाङ्ग भनेको के हो?

पञ्चाङ्ग भनेको पाँच अङ्ग (पञ्च-अङ्ग) ले परिभाषित वैदिक पात्रो हो: तिथि, वार (हप्ताको दिन), नक्षत्र, योग र करण। यसले दिइएको दिन र समयको गुण वर्णन गर्छ।

यो मुहूर्त (चयन ज्योतिष), अर्थात् घटनाहरूका लागि शुभ समय छान्ने विधिको आधार हो, र निश्चित मिति, समय र स्थानका लागि गणना गरिन्छ।

एउटै मितिको सट्टा किन पाँच अङ्ग

नागरिक पात्रोले हरेक दिनलाई एउटै लेबल दिन्छ, एउटा अंक र एउटा महिना। पञ्चाङ्गले भने हरेक क्षणलाई पाँचवटा स्वतन्त्र मापनमार्फत वर्णन गर्छ, जसमध्ये प्रत्येक निरयण राशिचक्रमा सूर्य र चन्द्रमाको गतिबाट निकालिन्छ। यी दुई पिण्ड धेरै फरक र निरन्तर बदलिँदो गतिमा चल्ने भएकाले पाँच अङ्ग विरलै सँगै सुरु र समाप्त हुन्छन्। त्यसैले एउटै पात्रो-दिनमा दुई तिथि, दिउँसो नक्षत्र परिवर्तन र साँझपछि नयाँ करण हुन सक्छ, र परम्परागत पञ्चाङ्गले प्रत्येक बदलिने ठ्याक्कै घडीको समय सूचीबद्ध गर्छ।

यही तहगत बनोटका कारण पञ्चाङ्ग कौतूहलको वस्तु होइन, आज पनि काम लाग्ने साधन हो। यसले कुन चन्द्र कला चलिरहेको छ, चन्द्रमा कुन नक्षत्रमा छ, र दुई ज्योतिपिण्डको संयुक्त गतिले त्यस अवधिलाई कस्तो रंग दिइरहेको छ भन्ने बताउँछ। यो मितिभन्दा धेरै बढी हो।

प्रत्येक अङ्ग कसरी गणना गरिन्छ

तिथिले चन्द्रमा सूर्यभन्दा कति अघि छ भन्ने कोणीय दूरीलाई १२° का चरणमा नाप्छ। नक्षत्रले चन्द्रमाको आफ्नै निरयण भोगांशलाई १३°२०′ का २७ खण्डमा बाँड्छ। तेस्रो चन्द्र-सौर अङ्ग योगले सूर्य र चन्द्रमाका निरयण भोगांश जोड्छ र त्यो योगफललाई उही १३°२०′ का २७ खण्डमा बाँड्छ, जसले विष्कम्भदेखि वैधृतिसम्मको क्रम बनाउँछ। करण तिथिको आधा, अर्थात् ६° को कोणान्तर चरण हो; करण एघारवटा छन्: सातवटा चर करण जुन महिनाभरि आठ पटक घुम्छन्, र चारवटा स्थिर करण जुन औंसीको आसपास एक पटक मात्र आउँछन्।

वार, अर्थात् हप्ताको दिन, भोगांशबाट ननिकालिने एक मात्र अङ्ग हो। वैदिक परम्परामा दिन मध्यरातबाट होइन, एउटा स्थानीय सूर्योदयदेखि अर्कोसम्म चल्छ, त्यसैले नागरिक घडी अनुसार मंगलबार बिहान ३ बजे जन्मेको व्यक्ति पञ्चाङ्ग अनुसार सोमबार जन्मेको हुन्छ। सूर्योदय अक्षांश र देशान्तर अनुसार फरक पर्ने भएकाले एउटै मितिमा दुई सहरमा वारको सीमा र अङ्गहरूको समय फरक देखिन सक्छ।

दृक् र वाक्य पञ्चाङ्ग

पुराना पञ्चाङ्ग प्राचीन भारतीय खगोल परम्पराबाट आएका मध्यम गति नियम र संशोधन तालिकामा चल्थे। धेरै दक्षिण भारतीय घरपरिवार, विशेष गरी तमिलनाडुमा, अझै परम्परागत श्लोक-तालिकामा आधारित वाक्य पञ्चाङ्ग हेर्छन्। दृक् (शाब्दिक अर्थमा अवलोकनात्मक) पञ्चाङ्गले भने आधुनिक खगोलीय स्थिति प्रयोग गर्छ, जसलाई लाहिरी जस्ता अयनांशद्वारा निरयण राशिचक्रमा मिलाइन्छ। तिथि वा नक्षत्र कहिले समाप्त हुन्छ भन्नेमा दुई विधिबीच धेरै घण्टाको फरक पर्न सक्छ, जसले कहिलेकाहीं चाडपर्वलाई एक दिन सार्छ।

आफ्नै ढाँचामा कुनै पनि विधि गलत होइन; तिनले फरक अंकगणितले प्रश्नको उत्तर दिन्छन्। दुई छापिएका पञ्चाङ्ग तुलना गर्दा त्रुटि मान्नुअघि प्रत्येकले कुन विधि, कुन अयनांश र कुन सन्दर्भ सहर प्रयोग गरेको छ भनेर जाँच्नुहोस्।

चान्द्र मास, सौर मास र अधिक मास

पञ्चाङ्गले दिनहरूलाई महिनामा मिलाउँछ, र यहाँ क्षेत्रीय अभ्यास स्पष्ट रूपमा बाँडिन्छ। गुजरात, महाराष्ट्र, कर्नाटक र आन्ध्र प्रदेशमा प्रचलित अमान्त पद्धतिमा चान्द्र मास औंसीमा समाप्त हुन्छ। उत्तर भारतमा व्यापक पूर्णिमान्त पद्धतिमा यो पूर्णिमामा समाप्त हुन्छ, त्यसैले कृष्ण पक्षले अर्को महिनाको नाम बोक्छ। त्यसैले कृष्ण अष्टमीमा पर्ने चाड एउटै दिनमा परे पनि दुई पद्धतिमा फरक महिनाको नाममा पर्छ।

बाह्र चान्द्र मास सौर वर्षभन्दा लगभग एघार दिन छोटो हुने भएकाले लगभग हरेक अढाईदेखि तीन वर्षमा, जुन चान्द्र मासमा सूर्यले नयाँ राशिमा प्रवेश गर्दैन, एउटा अतिरिक्त महिना (अधिक मास) थपिन्छ। तमिल, मलयाली, बंगाली, ओडिया र पञ्जाबी पात्रोहरू प्रत्येक संक्रान्तिमा सुरु हुने सौर मासमा आधारित छन्, यद्यपि धार्मिक समयका लागि चन्द्र अङ्गहरू पनि सूचीबद्ध गर्छन्।

पञ्चाङ्गको पाना विवेकपूर्वक पढ्ने

पाँच अङ्गबाहेक अधिकांश पञ्चाङ्गले सूर्योदय र सूर्यास्त, चन्द्रोदय, सौर मास, र राहु काल, यमगण्ड र गुलिक काल जस्ता दैनिक कालहरू छाप्छन्। यी कालहरू पछि थपिएका हुन् र मुख्यतः मुहूर्तका लागि प्रयोग हुन्छन्, त्यसैले यी पाँच अङ्गभित्र पर्दैनन्। मानिसहरू प्रायः मितिसामु लेखिएको अङ्ग दिनभरि लागू हुन्छ भन्ठान्छन्। त्यस्तो हुँदैन। सूर्योदयको बेलाको मान (उदय) ले धार्मिक प्रयोजनका लागि दिनको नाम दिन्छ, तर कुनै निश्चित घडीमा लागू वास्तविक अङ्ग परिवर्तन समयहरूबाट पढ्नुपर्छ। यसपछि पढ्न लायक सम्बन्धित प्रविष्टिहरू तिथि, नक्षत्र, योग (पञ्चाङ्ग) र करण हुन्।

पञ्चाङ्ग बारे सामान्य प्रश्नहरू

मेरो पञ्चाङ्गमा एउटै मितिमा दुई तिथि किन देखिन्छन्?

चन्द्रमा र सूर्यको सापेक्ष गति अनुसार तिथि लगभग १९ देखि २७ घण्टासम्म चल्छ, त्यसैले यो विरलै सूर्योदयदेखि सूर्योदयसम्मको दिनसँग मेल खान्छ। एउटा तिथि दिनको बीचमा समाप्त हुँदा पञ्चाङ्गले दुवै सूचीबद्ध गर्छ, साथै त्यस स्थानका लागि दोस्रो सुरु हुने घडीको समय पनि।

के पञ्चाङ्गको योग राजयोग जस्तै जन्म चार्टको योग हो?

होइन। पञ्चाङ्गको योग सूर्य र चन्द्रमाका भोगांशको योगफलबाट निकालिएका २७ समय खण्डमध्ये एक हो। राजयोग वा गजकेसरी योग जस्ता जन्म चार्टका योगहरू भाव स्थिति र भावेशत्वबाट जाँचिने ग्रह संयोजन हुन्। तिनमा शब्द मात्र साझा छ, विधि होइन।

के पञ्चाङ्ग सहर अनुसार बदलिन्छ?

बदलिन्छ। तिथि वा नक्षत्र समाप्त हुने क्षण विश्वभरि एउटै हुन्छ, तर यसको स्थानीय घडीको समय समय क्षेत्र अनुसार फरक पर्छ, र वारको सीमा तथा दैनिक कालहरू स्थानीय सूर्योदय र सूर्यास्तमा निर्भर हुन्छन्। पञ्चाङ्ग सधैं जहाँ प्रयोग गरिन्छ त्यही स्थानका लागि पढ्नुपर्छ।

अमान्त र पूर्णिमान्त पात्रोले किन फरक महिनाका नाम दिन्छन्?

तिनले फरक चन्द्र कलामा महिना समाप्त गर्छन्। अमान्त औंसीमा र पूर्णिमान्त पूर्णिमामा बन्द हुन्छ, त्यसैले कृष्ण पक्षलाई फरक महिनामा राखिन्छ। चाडपर्वका मितिहरू प्रायः मिल्छन्; कृष्ण पक्षसँग जोडिएको महिनाको नाम मात्र फरक पर्छ।

← पञ्चाङ्ग