भावः

भावः ज्योतिषकुण्डल्याः द्वादशविभागेषु एकः। प्रत्येकः भावः जीवनस्य एकस्य क्षेत्रस्य प्रतिनिधिः। प्रथमे भावे शरीरं स्वस्वरूपं च, द्वादशे व्ययः मोक्षश्च, तयोः मध्ये च कुटुम्बं पराक्रमः गृहं सन्तानं रोगः सहभागित्वं विपर्यासः भाग्यं कर्म लाभश्च तिष्ठन्ति। द्वादश मिलित्वा समग्रं जीवनम् आवृण्वन्ति। एकः भावः एकाकी समग्रां कथां न कथयति।

सर्वं लग्ने लम्बते, यत् जन्मक्षणे पूर्वदिशि उदयमाना राशिः। प्रथमः भावः तत एव आरभते। शिष्टाः एकादश क्रमेण अग्रे गच्छन्ति। लग्नं प्रायः प्रतिद्विहोरं परिवर्तते, अतः शुद्धः जन्मकालः एव भावाधारितं विचारं शक्यं करोति। कालः भ्रष्टः चेत् द्वादशापि भावाः तेन सह चलन्ति।

राशिः राशिचक्रस्य त्रिंशदंशात्मकः स्थिरः खण्डः। तस्य स्वकीयः स्वामी स्वकीयः स्वभावश्च वर्तते, एकस्मिन् दिने जातानां सर्वेषां कृते च सः एक एव तिष्ठति। भावः जीवनस्य विषयः, का राशिः कं भावं वहति इति तु सर्वथा भवतः लग्नम् अपेक्षते। जनाः द्वयोः मिश्रणं कुर्वन्ति, यतः पूर्णराशिपद्धतौ एका राशिः सम्यक् एकं भावं धारयति, अतः पत्रे द्वयोः सीमा समाना दृश्यते।

अनेनैव एकः ग्रहः द्वयोः कुण्डल्योः द्वौ भिन्नौ अर्थौ ददाति। मीने स्थितः गुरुः उभयत्र स्वराशौ एव। मकरलग्नस्य कृते आकाशस्य सः भागः तृतीयः भावः, कर्कटलग्नस्य कृते नवमः। राशिः कथयति ग्रहः कथं वर्तिष्यते। भावः कथयति सः जीवनस्य कस्मिन् भागे कार्यं करिष्यति।

ज्योतिषस्य बहवः नियमाः एकं भावं न, भावसमूहम् एव निर्दिशन्ति। केन्द्राणि अर्थात् कोणभावाः प्रथमः चतुर्थः सप्तमः दशमश्च, एते च स्तम्भाः इव कुण्डलीं धारयन्ति। त्रिकोणाः प्रथमः पञ्चमः नवमश्च, शुभत्रिकोणः। दुःस्थानानि, क्लेशभावाः, षष्ठः अष्टमः द्वादशश्च। उपचयभावाः, वर्धमानाः भावाः, तृतीयः षष्ठः दशमः एकादशश्च, एते च कालेन परिश्रमेण च उत्तमाः भवन्ति।

द्वितीयं वर्गीकरणं द्वादश भावान् प्रयोजनस्य चतुर्षु त्रिकोणेषु पश्यति। धर्मे भावाः 1, 5, 9; अर्थे 2, 6, 10; कामे 3, 7, 11; मोक्षे 4, 8, 12। स्वामित्वं स्थानम् इव एव महत्त्वपूर्णम्। त्रिषडायभावानां स्वामिनः, अर्थात् तृतीयस्य षष्ठस्य एकादशस्य च, अल्पशुभाः गण्यन्ते, द्वितीयस्य सप्तमस्य च स्वामिनः तु आयुःप्रश्ने मारकाः भवन्ति।

प्रायः समग्रं ज्योतिषं पूर्णराशिभावैः चलति। लग्नस्य समग्रा राशिः प्रथमः भावः भवति, ततः परा प्रत्येका राशिः अग्रिमः भावः, अतः भावस्य राशेश्च सीमा मिलति। अंशाधारितं विभाजनं, यत् भावचलितम् इति उच्यते, राशीनां स्थाने आकाशं छिनत्ति, भावाः च असमानपरिमाणाः भवन्ति। ईदृश्यः बह्व्यः पद्धतयः प्रचलिताः। राश्याः अन्ते स्थितः ग्रहः पूर्णराशिकुण्डल्यां एकस्मिन् भावे, चलिते च पार्श्वभावे पतेत्, अतः बहवः ज्योतिषिणः निर्णयात् पूर्वम् उभे अपि पश्यन्ति।

आरभ्यतां लग्नेन लग्नेशेन च। ततः यस्य भावस्य चिन्ता तत्र आगच्छतु, तस्य राशिः, तत्रस्थाः ग्रहाः, तस्य स्वामिनः स्थानं बलं च, तस्योपरि पतन्त्यः दृष्टयश्च। ततः तस्य नैसर्गिकं कारकं तुलयतु। दशा गोचरश्च अन्ते, यतः तौ कालं दत्तः, न अर्थम्। नवशिक्षार्थिनः रिक्तभावविषये एव अधिकं स्खलन्ति। प्रत्येकः भावः स्वराश्या स्वस्वामिना च वदति एव, अतः यस्मिन् भावे कोऽपि ग्रहः नास्ति सोऽपि कदापि मूकः न भवति।