अत्रारभत — मूलतत्त्वानि
वैदिकजन्मपत्रिकायाः मूलनिर्माणखण्डाः।
- कुण्डलीजन्मकुण्डली, जन्मपत्रिकाकुण्डली अथवा जन्मकुण्डली एका वैदिकी जन्मपत्रिका अस्ति या भवतः जन्मनः यथार्थक्षणे स्थाने च ग्रहाणां स्थितीः, चन्द्रस्य नक्षत्रम्, उदयलग्नं च अङ्कयति।
- लग्नम्उदयलग्नम्, उदयराशिःलग्नम् अथवा उदयलग्नम् तत् राशिचिह्नम् अस्ति यत् भवतः जन्मनः यथार्थक्षणे स्थाने च पूर्वदिग्क्षितिजे उदयति। इदं कुण्डल्याः प्रथमभावं स्थिरीकरोति।
- राशिःचन्द्रराशिः, राशिचिह्नम्राशिः 30° राशिचक्रचिह्नम् अस्ति। वैदिकज्योतिषे चन्द्रराशिः, अर्थात् जन्मकाले चन्द्रेण अधिष्ठितः राशिः, विशेषतः महत्त्वपूर्णः अस्ति, अधिकांशजनाः स्वस्य वैदिक 'राशिः' इति एतम् एव अभिप्रयन्ति।
- नक्षत्रम्चन्द्रभवनम्नक्षत्रम् 27 चन्द्रभवनेषु एकम् अस्ति, अर्थात् राशिचक्रस्य तेषु समानेषु 13°20′ खण्डेषु येषु चन्द्रः सञ्चरति। भवतः जन्मनक्षत्रं तत् अस्ति यत् जन्मकाले चन्द्रः अधिष्ठितवान्।
- नवग्रहाःनव ग्रहाः, ग्रहाःनवग्रहाः वैदिकज्योतिषस्य नव आकाशपिण्डाः सन्ति: सूर्यः (Surya), चन्द्रः (Chandra), मङ्गलः (Mangal), बुधः (Budha), गुरुः (Guru), शुक्रः (Shukra), शनिः (Shani), चन्द्रपाताः राहुः केतुश्च।
- भावःद्वादश भावाःद्वादश भावाः जन्मपत्रिकायाः गृहाणि सन्ति, लग्नात् गण्यन्ते। प्रत्येकं जीवनस्य विशिष्टक्षेत्राणि शासति: प्रथमः स्वयम्, सप्तमः विवाहः, दशमः वृत्तिः, इत्यादि।
- अयनांशःअयनांशः सायननैरयणराशिचक्रयोः कोणीयः अन्तरः अस्ति, यः विषुवबिन्दूनाम् अयनगत्या भवति। वैदिकज्योतिषं सायनस्थितीः नैरयणस्थितीः परिवर्तयितुम् एनं प्रयुङ्क्ते।
- केन्द्रं त्रिकोणं चकोणीयत्रिकोणीयभावाःकेन्द्राणि कोणीयभावाः (1, 4, 7, 10) सन्ति त्रिकोणाणि च त्रिकोणीयभावाः (1, 5, 9)। मिलित्वा ते पत्रिकायाः बलवत्तमाः शुभतमाश्च भावाः सन्ति।
मूलतत्त्वानि परस्परं कथं सम्बध्यन्ते
वैदिकजन्मपत्रिका अथवा कुण्डली जन्मनः यथार्थक्षणे स्थाने च आलिखितं आकाशस्य मानचित्रम् अस्ति। जन्मस्थानात् दृष्टे आकाशे नव ग्रहाः (सूर्यः, चन्द्रः, मङ्गलः, बुधः, गुरुः, शुक्रः, शनिः, राहुः, केतुः च) द्वादशराशिषु कुत्र स्थिताः आसन्, तत् आकाशं च द्वादशभावेषु कथं विभक्तम् आसीत् इति सा अङ्कयति। दशाभ्यः विवाहमेलनं यावत्, ज्योतिषस्य अन्याः सर्वाः पद्धतयः अस्मात् एकस्मात् एव चित्रात् आरभन्ते।
प्रथमं त्रयः आधाराः पठ्यन्ते। लग्नं, पूर्वक्षितिजे उदयन् राशिः, कः राशिः कस्मिन् भावे पतति इति निश्चिनोति, शरीरं स्वभावं च वर्णयति। चन्द्रराशिः मनः भावनात्मकाभ्यासान् च वर्णयति, साढेसाती इत्यादीनां गोचराणां च सन्दर्भबिन्दुः अस्ति। चन्द्रनक्षत्रं, प्रत्येकं 13°20′ परिमितेषु 27 चन्द्रभवनेषु एकम्, आरम्भदशां निश्चिनोति, गुणमिलने च अधिकांशान् अङ्कान् चालयति।
वैदिकज्योतिषम् एताः स्थितीः नैरयणराशिचक्रे मापयति, यत् स्थिरनक्षत्रैः सह बद्धम् अस्ति। तस्य पाश्चात्यज्योतिषे प्रयुक्तस्य सायनराशिचक्रस्य च अन्तरम् अयनांशः, यः सम्प्रति प्रायः 24° अस्ति; अतः एव पाश्चात्यसूर्यराशिः प्रायः तस्य वैदिकप्रतिरूपात् एकराशिं पश्चात् भवति। अन्ततः केन्द्रेषु (1, 4, 7, 10 भावाः) त्रिकोणेषु (1, 5, 9 भावाः) च स्थिताः ग्रहाः प्रत्येकस्मिन् पठने अधिकं महत्त्वं वहन्ति। एतेषु कतिपयेषु विचारेषु स्पष्टेषु सत्सु अस्य विभागस्य अन्ये शब्दाः सुगमतराः भवन्ति।