दोष
मंगळ दोष
यालाच म्हणतात: कुज दोष, मांगलिक दोष
मंगळ (कुज) दोष म्हणजे काय?
मंगळ दोष तेव्हा उद्भवतो जेव्हा मंगळ जन्मपत्रिकेतील काही ठराविक भावांमध्ये (सामान्यतः लग्न, चंद्र किंवा शुक्रापासून १, २, ४, ७, ८ किंवा १२ व्या भावांत) बसतो आणि विवाह जुळवणीत त्याचा विचार केला जातो.
पारंपरिकपणे तो दोन्ही जोडीदारांसाठी तपासला जातो; जेव्हा दोघेही मांगलिक असतात, तेव्हा दोष अनेकदा संतुलित किंवा रद्द झालेला मानला जातो. विविध परंपरा किंचित वेगवेगळ्या भावांची गणना करतात.
मांगलिक स्थिती ही होय-नाही अशी नसून श्रेणीबद्ध असते, आणि काही अटींमध्ये परिहार लागू होऊ शकतो, त्यामुळे एकाच शिक्क्याऐवजी संपूर्ण जन्मपत्रिकेच्या वाचनातून त्याचा अर्थ लावला जातो.
मंगळच का, आणि हेच भाव का
ज्योतिषशास्त्रात मंगळ (कुज) प्रेरणा, धैर्य, शारीरिक ऊर्जा, उष्णता आणि संघर्षाची क्षमता दर्शवतो. हे सर्व गुण उपयुक्त आहेत. पण वैवाहिक जीवनाशी सर्वाधिक जोडलेल्या भावांना मंगळ स्पर्श करतो तेव्हा ज्योतिषी घर्षणाच्या शक्यतेकडे लक्ष देऊ लागतात. सहसा यादीत असलेल्या प्रत्येक भावाचा भागीदारीशी काही ना काही संबंध आहे. प्रथम भाव स्वतः आणि स्वभावाचा, द्वितीय कौटुंबिक जीवन आणि वाणीचा, चतुर्थ घरगुती शांतीचा, सप्तम जोडीदाराचा, अष्टम आयुष्य आणि वैवाहिक बंधनाचा, आणि द्वादश शय्या, खर्च आणि अलिप्ततेचा.
प्रत्येक ग्रह जसा सप्तम दृष्टी टाकतो, त्याशिवाय मंगळ स्वतःपासून चतुर्थ आणि अष्टम भावांवरही विशेष दृष्टी टाकतो. त्यामुळे यांपैकी अनेक स्थानांवरून, सप्तम भावात नसतानाही, मंगळ सप्तम भावावर दृष्टी टाकतो, हा पारंपरिक तर्काचाच एक भाग आहे.
तपासणी कशी केली जाते
पारंपरिक पद्धतीत ज्योतिषी आधी मंगळाची रास पाहतात, नंतर त्याची भावस्थिती एकापेक्षा अधिक वेळा मोजतात. मोजणी लग्नापासून, चंद्रापासून आणि विवाहाचा नैसर्गिक कारक असलेल्या शुक्रापासून केली जाते. यांपैकी कोणत्याही बिंदूपासून मंगळ यादीतल्या भावांत आला, तर त्या संदर्भाने मांगलिक मानले जाते. बहुतेक गुरू सर्वाधिक महत्त्व लग्नाला देतात, मग चंद्राला, मग शुक्राला, आणि याच क्रमाने सौम्य, आंशिक किंवा प्रबल अशी श्रेणी ठरते. अहवाल किती संदर्भबिंदूंवरून मोजतात यात फरक असतो, म्हणून कोणत्याही निकालाबाबत कोणते बिंदू मोजले गेले हे विचारणे योग्य ठरते.
भावांच्या यादीबाबतही परंपरांमध्ये मतभेद आहेत. मोठ्या प्रमाणावर वापरली जाणारी उत्तर भारतीय आवृत्ती प्रथम, चतुर्थ, सप्तम, अष्टम आणि द्वादश भाव मोजते. दक्षिण भारतीय पद्धतीत, जिथे याला सेव्वाय किंवा चेव्वाय दोषम् म्हणतात, सामान्यतः द्वितीय भावही जोडला जातो, आणि आता अनेक उत्तर भारतीय गणकही तो समाविष्ट करतात. काही ज्योतिषी अंश आणि प्रतिष्ठेनुसार मंगळाचे बलही तोलतात, त्यामुळे राशीच्या अगदी टोकाला असलेल्या मंगळाचा विचार राशीच्या मध्यभागी असलेल्या मंगळापेक्षा वेगळा केला जाऊ शकतो.
दोष रद्द करणाऱ्या किंवा सौम्य करणाऱ्या स्थिती
परिहाराच्या (रद्दीकरणाच्या) स्थितींच्या याद्या प्रादेशिक प्रथांमध्ये आढळतात आणि गुरूंनुसार बदलतात, पण काही स्थिती वारंवार येतात. मंगळ स्वराशीत, मेष आणि वृश्चिक, किंवा मकरेत उच्च असल्यास अनेकदा दोष नाही असे मानले जाते, कारण प्रतिष्ठित ग्रह विधायक पद्धतीने कार्य करतो. गुरूची बलवान दृष्टी किंवा युती, किंवा मंगळाची चंद्राशी युती, त्याचा प्रभाव सौम्य करते असे वारंवार सांगितले जाते. अनेक परंपरा विशिष्ट राशी-भाव संयोगांनाही सूट देतात.
सर्वात प्रसिद्ध परिहार परस्पर आहे. दोन्ही जोडीदारांची मांगलिक स्थिती तुलनीय असल्यास दोष संतुलित मानला जातो. जुळणीमध्ये ज्योतिषी प्रत्येक व्यक्तीला फक्त होय किंवा नाही असे लेबल न लावता दोन्ही बाजूंच्या तीव्रतेची तुलना करतो.
परंपरा आणि भीती यांतील फरक
तीन वेगवेगळ्या संदर्भबिंदूंपासून सहा भाव मोजल्यामुळे सर्व कुंडल्यांपैकी मोठ्या प्रमाणात कुंडल्यांमध्ये किमान एका बिंदूपासून मंगळ यादीतील भावात दिसतो. शब्दशः घेतल्यास, केवळ यावरूनच स्पष्ट होते की हे लेबल दुर्मीळ किंवा विनाशकारी स्थिती असू शकत नाही. तो अनेक निर्देशकांपैकी एक आहे, सप्तम भाव आणि सप्तमेशाचे बल, शुक्र, नवमांश आणि दशा क्रम हे सर्व भागीदारीचे वाचन घडवतात.
प्रचलित दाव्यांवर शंका घेणेच बरोबर. दोष एखाद्या विशिष्ट वयात संपत नाही, आणि मांगलिक विवाह अपयशी ठरण्यासाठी ठरलेला नसतो. ही नंतरची प्रादेशिक समजूत आहे, आरंभीचे मूळ नियम नव्हे. जबाबदार परंपरा मंगळाच्या स्थानाला स्वभाव आणि ऊर्जेचे वर्णन मानते, म्हणजे स्पष्टपणा, तीव्रता आणि स्वातंत्र्याची गरज, ज्या जोडीदार समजून घेऊ शकतात आणि सांभाळू शकतात.
जुळणीमध्ये त्याचे स्थान
मांगलिक मूल्यमापन अष्टकूट गुण मिलनाच्या आत नव्हे तर त्याच्या सोबतीने केले जाते. 36 गुणांच्या एकूणात मंगळाचा मुळीच समावेश नसतो. म्हणून पारंपरिक जुळणी अहवालात कूटांचे एकूण गुण दाखवले जातात, नाडी किंवा भकूट दोष आणि त्यांचे परिहार नोंदवले जातात, आणि नंतर दोन्ही जोडीदारांच्या मांगलिक स्थितीची तुलना केली जाते. दक्षिण भारतीय जुळणीतही दहा पोरुथम्सोबत त्याचा अशाच प्रकारे विचार केला जातो.
ही संकल्पना आरंभीच्या परंपरेपेक्षा आधुनिक पद्धतीत खूपच अधिक ठळक आहे. सर्वात जुनी सामग्री मंगळ आणि विवाहाच्या भावांची चर्चा केवळ सर्वसाधारण स्वरूपात करते. कुज दोषाच्या भावांच्या औपचारिक याद्या आणि त्यांचे परिहार नियम नंतर आले, मुख्यतः प्रादेशिक प्रथा आणि जिवंत गुरुपरंपरेच्या आधाराने, आणि यामुळेच त्याच्या आवृत्त्यांमध्ये इतका फरक का आहे हे समजते.
मंगळ दोष बद्दल सामान्य प्रश्न
एखादी व्यक्ती चंद्रापासून मांगलिक पण लग्नापासून नाही, असे असू शकते का?
होय. तपासणी लग्न, चंद्र आणि शुक्र यांच्यापासून पुन्हा पुन्हा केली जात असल्याने मंगळ अनेकदा एका संदर्भापासून यादीतील भावात येतो पण दुसऱ्यापासून नाही. बहुतेक ज्योतिषी लग्नावर आधारित स्थिती सर्वात बलवान संकेत मानतात आणि केवळ चंद्र किंवा शुक्रावर आधारित स्थिती सौम्य मानतात, त्यामुळे एकच होय किंवा नाही न देता श्रेणीबद्ध निकाल दिला जातो.
दोन गणक वेगवेगळे मांगलिक निकाल का देतात?
ते द्वितीय भावासह किंवा त्याशिवाय वेगवेगळ्या भावांच्या याद्या, वेगवेगळे संदर्भबिंदू, वेगवेगळे परिहार नियम, किंवा मंगळाला राशीच्या सीमेपलीकडे सरकवणारा वेगळा अयनांश वापरत असू शकतात. सीमेवरील मंगळाचा अंश किंवा अनिश्चित जन्मवेळ यांमुळेही लग्न बदलू शकते, आणि त्यासोबत मंगळ ज्या भावात आहे तो भावही बदलतो.
मंगळ दोषाचा विवाहाशिवाय इतर कशावर परिणाम होतो का?
पारंपरिकपणे हे लेबल फक्त विवाह जुळणीत वापरले जाते. अर्थात हीच मंगळ स्थिती सर्वसाधारण कुंडली वाचनात इतर विषयांसाठीही वाचली जाते, ऊर्जा, मालमत्ता, भावंडे, धैर्य आणि मंगळ ज्या भावांचा स्वामी आहे त्यांचे विषय, पण त्या अर्थांना दोष म्हटले जात नाही.