नाडी दोष

नाडी कूट प्रत्येक नक्षत्राला आदि, मध्य आणि अंत्य या तीनपैकी एका गटात ठेवते. हे गट सामान्यतः आयुर्वेदातील वात, पित्त आणि कफ या तीन प्रकृतींशी जोडले जातात. ही विभागणी सरळ सलग गटांमध्ये होत नाही; ती राशिचक्रात नागमोडी पद्धतीने पुढे-मागे जाते: अश्विनी आदि, भरणी मध्य, कृत्तिका आणि रोहिणी अंत्य, मृगशिरा पुन्हा मध्य, आर्द्रा आणि पुनर्वसु आदि, आणि हा नागमोडी क्रम रेवतीपर्यंत चालू राहतो.

हा क्रम शेवटपर्यंत पाळल्यास गट असे होतात: आदि, अश्विनी, आर्द्रा, पुनर्वसु, उत्तरा फाल्गुनी, हस्त, ज्येष्ठा, मूळ, शतभिषा, पूर्वा भाद्रपदा. मध्य, भरणी, मृगशिरा, पुष्य, पूर्वा फाल्गुनी, चित्रा, अनुराधा, पूर्वा आषाढा, धनिष्ठा, उत्तरा भाद्रपदा. अंत्य, कृत्तिका, रोहिणी, आश्लेषा, मघा, स्वाती, विशाखा, उत्तरा आषाढा, श्रवण, रेवती. अशा प्रकारे प्रत्येक नाडीत नेमकी नऊ नक्षत्रे येतात.

यासाठी फक्त जन्मवेळच्या चंद्र नक्षत्राचा विचार केला जातो. दोन्ही जोडीदार वेगवेगळ्या नाडींत असल्यास या कूटाला पूर्ण 8 गुण मिळतात; दोघांची नाडी एकच असल्यास एकही गुण मिळत नाही, आणि हाच शून्य गुण नाडी दोष म्हणून ओळखला जातो. मधले अंशतः गुण नसतात, त्यामुळे भकूटाप्रमाणेच नाडी 'सर्व किंवा काहीच नाही' अशा स्वरूपाचे आहे, आणि 8 गुणांसह ते आठ कूटांपैकी सर्वात वजनदार आहे.

चंद्र एका नक्षत्रातून साधारण एका दिवसात जातो, त्यामुळे जन्मवेळेतील चूक किंवा वेगळा अयनांश चंद्राला शेजारच्या नक्षत्रात सरकवू शकतो, आणि नागमोडी रचनेमुळे बहुधा वेगळ्या नाडीतही. चंद्र नक्षत्राच्या सीमेजवळ असल्यास, निकालाला फार महत्त्व देण्यापूर्वी जन्मवेळ निश्चित करून घेणे योग्य ठरते.

अष्टकूट सत्तावीस नक्षत्रांची पद्धत वापरते, त्यामुळे मुहूर्त विचारात कधीकधी वापरले जाणारे अठ्ठाविसावे नक्षत्र अभिजित नाडीच्या गणनेत भाग घेत नाही.

नेहमी दिले जाणारे स्पष्टीकरण प्रकृतीशी संबंधित आहे. एकाच नाडीच्या दोन व्यक्तींची शारीरिक प्रकृती सारखी असते असे मानले जाते, आणि जुन्या लेखकांनी याचा संबंध जोडप्याच्या आणि त्यांच्या संततीच्या आरोग्याशी जोडला. ही जुळणी परंपरेतून आलेली एक श्रद्धा आहे, वैद्यकीय निष्कर्ष नव्हे. तिचा अर्थ प्रजननक्षमता किंवा आनुवंशिकतेबद्दलचे विधान म्हणून कधीही लावू नये.

8 गुणांमुळे नाडी गणिताच्या दृष्टीनेही निर्णायक ठरते. एरवी आरामात चांगले गुण मिळवणारी जोडी केवळ नाडीमुळे प्रचलित 18 गुणांच्या मर्यादेखाली जाऊ शकते, आणि म्हणूनच कुटुंबे कधीकधी तिच्या वर्णनात्मक आशयापेक्षा जास्त काळजी तिच्याबद्दल करतात.

शून्य गुण इतका टोकाचा असल्यामुळेच नाडी दोष परिहाराचे नियम अस्तित्वात आहेत. सर्वांत प्रसिद्ध अपवाद एकाच नक्षत्रात जन्मलेल्या जोडीदारांबाबत आहेत: दोन्ही चंद्र त्या नक्षत्राच्या वेगवेगळ्या पादांत असल्यास, किंवा, दोन राशींमध्ये पसरलेल्या नऊ नक्षत्रांसाठी, म्हणजे कृत्तिका, मृगशिरा, पुनर्वसु, उत्तरा फाल्गुनी, चित्रा, विशाखा, उत्तरा आषाढा, धनिष्ठा आणि पूर्वा भाद्रपदा, दोन्ही चंद्र वेगवेगळ्या राशींत असल्यास, अनेक ज्योतिषी दोष रद्द मानतात.

काही ज्योतिषी चंद्र राशींचे स्वामी एकच आहेत की परस्पर मित्र आहेत हेही पाहतात, आणि काही प्रादेशिक परंपरांमध्ये अशा विशिष्ट नक्षत्रांच्या याद्या असतात ज्यांत एकच नक्षत्र असणे स्वीकार्य मानले जाते. या याद्या वेगवेगळ्या असतात आणि प्रत्येक परंपरा प्रत्येक अपवाद मान्य करत नाही, एकाच जोडप्याबद्दल दोन जुळणी अहवाल असहमत असण्याचे हे एक प्रमुख कारण आहे.

नाडी दोष हा अष्टकूट गुण मिलनातील एक घटक आहे, आणि गुण मिलन स्वतःच केवळ प्राथमिक चाळणी आहे. जुळणीकडे गांभीर्याने पाहणारे ज्योतिषी दोन्ही कुंडल्यांची संपूर्ण तुलना करतात. ते सप्तम भाव आणि त्याचा स्वामी, शुक्र आणि गुरू, मांगलिक स्थिती, आणि जोडपे एकत्र अनुभवणार असलेल्या दशा तोलून पाहतात. दक्षिण भारतीय दहा पोरुथम् पद्धत वेगळा मार्ग स्वीकारते आणि रज्जू पोरुथमला तुलनीय महत्त्व देते, जे नक्षत्रांचे पूर्णपणे वेगळ्या प्रकारे गट करते.

अनेक ज्योतिषी एक साधा क्रम पाळतात. ते नाडीचा निकाल नोंदवतात, आपल्या परंपरेनुसार कोणता परिहार लागू होतो का ते तपासतात, आणि त्यानंतरच उरलेल्या गोष्टी जुळणीच्या इतर भागांशी तोलून पाहतात. परस्परविरोधी अहवाल मिळालेली कुटुंबे साधारणपणे हा फरक तीनपैकी एका कारणापर्यंत शोधू शकतात. वेगळ्या अयनांशामुळे चंद्र नक्षत्राच्या सीमेपलीकडे गेलेला असू शकतो. मान्य अपवादांची यादी वेगळी असू शकते. किंवा एरवी बलवान असलेल्या जोडीविरुद्ध एका कूटाला किती वजन द्यावे, यावर दोन ज्योतिषांचे मत वेगळे असू शकते. आणखी एक गुणसंख्या मागण्यापेक्षा कोणते नियम लागू केले गेले हे विचारणे अधिक उपयुक्त ठरते.