गजकेसरियोगः

गजः हस्ती, केसरी सिंहः। नाम हस्तिनः स्थैर्यं गौरवं च सिंहस्य साहसेन सह युनक्ति, योगः च पारम्परिकतया तादृशसंयोगरूपेण पठ्यते यः जनाय अन्येषु प्रतिष्ठां, स्वस्थं मनः, विरोधम् अतिक्रमितुं सामर्थ्यं च ददाति। गुरुः प्रज्ञायाः, गुरूणां, विस्तारस्य च नैसर्गिककारकः, चन्द्रः तु मनः, भावनात्मकजीवनं, लोकधारणां च प्रतिनिधत्ते, अतः द्वयोः सहायकः सम्बन्धः चिरात् मूल्यवान् मन्यते।

पारम्परिकपरिभाषानुसारं गुरुः लग्नात् चन्द्राद् वा केन्द्रे तिष्ठेत्, शुभग्रहैः युक्तः दृष्टो वा भवेत्, नीचः अस्तङ्गतः शत्रुराशिस्थः वा न भवेत्। परवर्तिलेखनेषु तस्य फलानि विस्तरेण वर्णितानि। आधुनिकव्यवहारे गणना प्रायः चन्द्रात् एव क्रियते।

योगं परीक्षितुं चन्द्रराशेः आरभ्य राशीन् गणयतु, तं राशिं प्रथमं गृहीत्वा। यदि गुरुः एवं गणिते प्रथमे, चतुर्थे, सप्तमे, दशमे वा राशौ तिष्ठति, तर्हि मूलशर्तः पूर्यते। यतः द्वादशसु सम्भाव्यस्थानेषु चत्वारि योग्यानि, अतः सर्वेषां चक्राणां प्रायः तृतीयांशः सरलतमरूपे योगं धारयति, यत् स्वयम् एव तं विरलं निर्णायकं वा न मन्तुं कारणम्।

चत्वारि स्थानानि समानानि न। यदा गुरुः चन्द्रेण युतः तस्मात् सप्तमे वा तिष्ठति, तदा गुरुः चन्द्रे दृष्टिम् अपि क्षिपति। चतुर्थात् दशमात् वा गुरोः पञ्चम-सप्तम-नवमदृष्टयः चन्द्रं न प्राप्नुवन्ति, अतः सम्बन्धः केवलं केन्द्रस्थितिरूपः। अतः बहवः ज्योतिषिणः युति-प्रतियोगरूपे अधिकं मूर्ते मन्यन्ते।

फलानि उभयोः ग्रहयोः स्थित्या वर्धन्ते। गुरुः कर्के, यत्र उच्चः, स्वराश्योः धनुर्मीनयोः वा प्रबलतमः; मकरे नीचः। चन्द्रः वृषभे उच्चः वृश्चिके नीचः, अमावास्यासमीपात् वर्धमानः सुप्रकाशितश्च प्रबलतरः। गुरोः अस्तत्वं, राहुकेतुभ्यां सम्बन्धः, पापदृष्टयः, लग्नात् षष्ठे अष्टमे द्वादशे वा अन्यतरस्य ग्रहस्य स्थितिः वा सर्वे योगस्य प्रभावं न्यूनीकुर्वन्ति।

ज्योतिषिणः विशिष्टलग्नाय गुरुः यान् भावान् शासति तान्, उभयोः ग्रहयोः नवांशस्थितिं, षड्बलं तत्सदृशानि बलमापनानि च पश्यन्ति। नीचगुरुणा दुर्बलपीडितचन्द्रेण च रचितः योगः प्रायः नाममात्रः इति वर्ण्यते।

अन्ययोगवत् गजकेसरी मुख्यतः गुरोः चन्द्रस्य वा विंशोत्तरीदशायाम् अन्तर्दशायां वा प्रकटते इति अपेक्ष्यते। पारम्परिकफलानि घटनाः न, अपितु गुणाः, सुविवेकः, न्यायप्रियतायाः ख्यातिः, ज्येष्ठानां गुरूणां च आदरः, सहनशक्तिः च। सम्बद्धभावाः वर्णं योजयन्ति, अतः लग्नात् दशमसमीपे पतन् रूपः प्रायः सार्वजनिकभूमिकाभिः, चतुर्थसमीपे च गृहेण, शिक्षया, आन्तरिकसन्तोषेण च सम्बध्यते।

मन्यताम् चन्द्रः मिथुने तिष्ठति। मिथुनं प्रथमराशिं गृहीत्वा चन्द्रात् केन्द्राणि मिथुनं, कन्या, धनुः, मीनः च। एतेषु चतुर्षु कस्मिन्नपि राशौ गुरुः मूलनियमं पूरयति। धनुषि मीने वा गुरुः स्वराशौ अपि भवेत्, प्रबलं रूपम्; कन्यायां मिथुने वा गुरुः बुधस्य राशौ भवेत्, व्यवहार्यं किन्तु न्यूनगौरवम्। यदि गुरुः तु कर्के भवेत्, उच्चः किन्तु चन्द्रात् द्वितीये, तर्हि योगः सर्वथा न रच्येत, स्मारकं यत् सुस्थितः गुरुः स्वयं गजकेसरी नास्ति।

गजकेसरिणम् एकाकिनं पठितुं, सः चक्रस्य शेषम् अतिक्रामति इति मन्तुं वा त्रुटिः। सः चन्द्रयोगेषु, चन्द्रात् निर्णीतसंयोगेषु, सुनफा-अनफा-दुरुधराभिः सह तिष्ठति, केचन आचार्याः च चन्द्रात् केन्द्रेषु ग्रहान् केमद्रुमयोगं शमयन्तं कारकरूपेण उद्धरन्ति। तं राजयोगेन, केन्द्र–त्रिकोणसिद्धान्तेन, लग्नस्य समग्रबलेन च सह पठतु।