योगाः
राजयोगः
राजयोगः किम् अस्ति?
राजयोगः सः संयोगः अस्ति यः सफलताम्, स्थितिं, शक्तिं च प्रददाति। यदा केन्द्र (कोणीय) त्रिकोण (त्रिकोणीय) भावयोः अधिपती संयुज्येते तदा सः स्पष्टतमं रच्यते।
बहवः नामाङ्किताः राजयोगाः सन्ति। तेषां बलं ग्रहाणां गौरवे अरिष्टात् मुक्तौ च निर्भरं भवति।
केन्द्रत्रिकोणयोः तर्कः
वैदिकज्योतिषं केन्द्रभावान्, प्रथमं चतुर्थं सप्तमं दशमं च, कर्मणः प्रत्यक्षसिद्धेश्च स्तम्भान् मन्यते, परम्परा च तान् विष्णुना सह सम्बध्नाति। त्रिकोणभावाः, प्रथमः पञ्चमः नवमः च, लक्ष्म्या सम्बद्धाः सन्ति, पुण्यं भाग्यं पूर्वार्जितकृपां च सूचयन्ति। राजयोगः तदा जायते यदा एतयोः भावप्रकारयोः स्वामिनः परस्परं सम्बध्यन्ते, कर्मसामर्थ्यं च भाग्यस्य साहाय्यं प्राप्नोति। एष एव केन्द्र–त्रिकोणसिद्धान्तः सर्वस्य वर्गस्य मूलनियमः, परम्परा च तदुपरि अन्यान् बहून् योगान् सूचीकृतवती।
लग्नम् उभयोः वर्गयोः अन्तर्भवति, अत एव तस्य स्वामी युगपत् केन्द्रेशः त्रिकोणेशः च मन्यते, अत एव च पञ्चमेशेन नवमेशेन वा सम्बध्यमानः प्रबलः लग्नेशः मूल्यते।
स्वामिनां सम्बन्धस्य प्रकाराः
परम्परा सम्बन्धस्य प्रकारान् बलिष्ठात् दुर्बलतमं यावत् क्रमयति। प्रथमं राशिविनिमयः (परिवर्तनम्) आगच्छति, ततः एकस्मिन् भावे युतिः, ततः परस्परदृष्टिः, ततः एकस्य स्वामिनः अपरं प्रति एकपक्षीयदृष्टिः। नवमदशमेशयोः संयोगस्य स्वकीयं नाम अस्ति, धर्मकर्माधिपतियोगः, यतः सः धर्मभावं कर्मभावेन सह योजयति।
केषुचित् चक्रेषु एकः एव ग्रहः केन्द्रं त्रिकोणं च उभौ शासति, स्वयम् एव च योगं रचयति। तादृशः ग्रहः योगकारकः इति उच्यते। वृषभतुलालग्नयोः शनिः एतां भूमिकां निर्वहति, कर्कसिंहयोः मङ्गलः, मकरकुम्भयोः शुक्रः च। तदापि योगकारकस्य राशिः, गौरवं, सङ्गतिः च तस्य प्रतिज्ञायाः कियान् भागः साकारः भवति इति निर्णयन्ति।
रचना केवलम् आरम्भबिन्दुः किमर्थम्
यतः बहवः स्वामिनः तान् योजयितुं च बहवः मार्गाः, अतः चक्राणां महान् भागः पत्रे न्यूनातिन्यूनम् एकं राजयोगं धारयति। अतः ज्योतिषिणः संयोगं केवलं न घोषयन्ति, अपितु श्रेणीकुर्वन्ति। नीचः, अस्तङ्गतः, दुःस्थाने (षष्ठे, अष्टमे, द्वादशे वा) स्थितः, पापग्रहैः भृशं दृष्टः, शत्रुराशौ स्थितः वा सहभागी ग्रहः बहु न्यूनं ददाति। केन्द्रं त्रिकोणं वा शासन् किन्तु अष्टमं द्वादशं वा अपि धारयन् स्वामी मिश्रफलानि आनयति, वर्गचक्राणि च, विशेषतः नवांशः, बलं तिष्ठति न वा इति द्रष्टुं परीक्ष्यन्ते।
निरासकाः परिवर्तकाः च कारकाः अपि तुल्यन्ते, लग्नस्य दशमभावस्य च समग्रगुणः कश्चन अपि योगः कियत् दर्शयितुं शक्नोति तस्य उच्चसीमां निर्धारयति।
दशाभिः कालनिर्णयः
राजयोगः पारम्परिकतया विंशोत्तर्याम् अन्यस्यां वा दशापद्धत्यां तं रचयतां ग्रहाणां महादशासु उपकालेषु वा स्पष्टतमं प्रकटते इति उच्यते। सुरचितः योगः यस्य ग्रहाः जीवनस्य सक्रियवर्षेषु कदापि स्वदशां न प्रचालयन्ति सः बहुधा सुप्तः तिष्ठेत्। सम्बद्धभावानाम् उपरि गोचराः कदाचित् कालं ततोऽपि सङ्कुचितुं प्रयुज्यन्ते, किन्तु दशा एव मुख्या घटी।
कालानां क्रमः अपि व्याख्याने महत्त्वपूर्णः। यदा दशेशः अन्तर्दशेशश्च स्वयं योगं रचयन्तौ द्वौ ग्रहौ भवतः, दृष्ट्या स्थित्या वा ताभ्यां निकटसम्बद्धौ वा, तदा संयोगः सर्वाधिकं सक्रियः अपेक्ष्यते। यदा प्रचलन् कालः योगस्य सहभागिनाम् एकं पीडयतः ग्रहस्य भवति, तदा फलानि विघ्निताः तनूकृतानि वा भवेयुः।
सम्बद्धयोगाः व्याख्यानविषये टिप्पणी च
बहवः नामिताः संयोगाः समानकुले तिष्ठन्ति। नीचभङ्गराजयोगः निरस्तं लाभे परिणतं च नीचत्वं वर्णयति। विपरीतराजयोगः, हर्ष-सरल-विमलरूपेषु, तदा उत्पद्यते यदा षष्ठाष्टमद्वादशेशाः दुःस्थानानि अधितिष्ठन्ति, परम्परा च तं विपत्तेः उद्भवन्त्या सफलतया सह योजयति। पञ्चमहापुरुषयोगाः तदा रच्यन्ते यदा मङ्गलः, बुधः, गुरुः, शुक्रः, शनिः वा स्वराशौ उच्चराशौ वा केन्द्रे तिष्ठति। राज-शब्दस्य ऐतिहासिकः सन्दर्भः अस्ति। आधुनिकपठने तादृशाः योगाः प्रायः स्वक्षेत्रे दायित्वस्य, मान्यतायाः, प्रभावस्य वा सम्भावनारूपेण अवगम्यन्ते, न तु पदस्य धनस्य वा अक्षरशः प्रतिज्ञारूपेण।
राजयोगः विषये सामान्याः प्रश्नाः
किं राजयोगस्य सत्त्वं सफलतां निश्चिनोति?
न। रचना केवलं सम्भावनां दर्शयति। ज्योतिषिणः सम्बद्धग्रहाणां गौरवं, भावस्थितिं, पीडां च, लग्नस्य बलं, नवांशं, सम्बद्धदशानां कालं च तुलयन्ति। दुर्बलः पीडितः वा राजयोगः साधारणानि विलम्बितानि वा अत्यल्पानि वा फलानि दद्यात्।
योगकारकग्रहः कः?
यः ग्रहः विशिष्टलग्नाय केन्द्रं त्रिकोणं च उभौ शासति, स्वयम् एव राजयोगं रचयन्। उदाहरणानि, वृषभतुलालग्नयोः शनिः, कर्कसिंहयोः मङ्गलः, मकरकुम्भयोः शुक्रः च।
किं विपरीतराजयोगः सामान्यराजयोगेन समानः?
न। सामान्यराजयोगः केन्द्रत्रिकोणेशान् योजयति। विपरीतराजयोगे कठिनानां षष्ठाष्टमद्वादशानां स्वामिनः तादृशेषु एव भावेषु स्थिताः भवन्ति, सः सरलसाहाय्येन न, अपितु विघ्नान् अतिक्रम्य आगच्छद्भिः लाभैः सम्बध्यते।
किम् एकस्मिन् चक्रे एकाधिकाः राजयोगाः भवितुम् अर्हन्ति?
आम्, एतत् सामान्यम्। सङ्ख्या न, अपितु तेषां बलं, तेषां ग्रहाणां दशाः जीवनस्य सार्थकावस्थायां प्रचलन्ति न वा इति महत्त्वपूर्णम्। बहवः दुर्बलयोगाः एकस्मात् सुस्थितात् अपीडितात् संयोगात् न्यूनं योगदानं दद्युः।