ग्रहाः बिन्दवश्च

राहुः

इत्यपि कथ्यते: उत्तरपातः, राहुशिरः

RishiAstro-दलेन लिखितम् · नवीकृतम् १० नवंबर: २०२६

वैदिकज्योतिषे राहुः किम् अस्ति?

राहुः चन्द्रस्य उत्तरपातः अस्ति। सः छायाग्रहः, न भौतिकपिण्डः, इच्छाम्, महत्त्वाकाङ्क्षाम्, विदेशीयासाम्प्रदायिकविषयान्, आकस्मिकलाभान् आसक्तीश्च सूचयति।

राहुः सदा केतोः यथार्थं विपरीतं तिष्ठति। तस्य स्वकीया 18-वर्षविंशोत्तरीदशा अस्ति कालसर्पदोषे च सम्मिलितः भवति।

आकाशे बिन्दुः, न तु पिण्डः

राहुः तत् स्थानं चिह्नयति यत्र चन्द्रस्य कक्षा उत्तरं गच्छन्ती क्रान्तिवृत्तं छिनत्ति। यतः चन्द्रकक्षायाः तलं सूर्यस्य दृश्यमार्गं प्रति प्रायः पञ्चभिः अंशैः नतम्, अतः द्वौ तादृशौ छेदौ स्तः, राहुः च आरोहणशीलः। ग्रहणानि केवलं तदा भवितुं शक्नुवन्ति यदा अमावास्यायां पूर्णिमायां वा सूर्यचन्द्रौ एतयोः बिन्द्वोः समीपे भवतः, अत एव भारतीयपरम्परा चिरात् राहुकेतू ग्रहणैः सह अयोजयत्।

पातौ राशिचक्रे पृष्ठतः सरतः, प्रायः 18.6 वर्षेषु परिक्रमणं पूरयतः प्रत्येकस्मिन् राशौ प्रायः सार्धैकवर्षं च यापयतः। अतः राहुः वैदिकचक्रेषु सामान्यतः नित्यवक्री मन्यते।

मध्यमपातः स्पष्टपातश्च

राहोः स्थितिं गणयितुं द्वौ मार्गौ स्तः। मध्यमपातः चन्द्रस्य कक्षीयदोलनं स्थिरपृष्ठगतिरूपेण समीकरोति, स्पष्टपातः तु वास्तविकं दोलायमानं छेदबिन्दुम् अनुसरति। उभौ प्रायः द्वाभ्याम् अंशाभ्यां बहु न्यूनं भिद्येते, किन्तु तत् सीमासमीपे राहोः नक्षत्रं राशिं वा परिवर्तयितुं पर्याप्तम्।

कः प्रियः इति विषये परम्पराः भिद्यन्ते, बहवः ज्योतिषिणः च परम्परया मध्यमपातं प्रयुञ्जते। भिन्नस्रोतोभ्यः समानजनस्य द्वे चक्रे तुलयन्, राहोः अंशे लघुः भेदः प्रायः त्रुटेः न, अपितु अस्य चयनस्य कारणात् व्याख्यायते।

स्वर्भानोः कथा

पौराणिककथायां स्वर्भानुः असुरः समुद्रमन्थनेन उत्पन्नम् अमृतं पातुं देवेषु प्रच्छन्नवेषः अभवत्। सूर्यचन्द्रौ तं प्राकाशयताम्, विष्णुः च चक्रेण तस्य शिरः अच्छिनत्, किन्तु अमृतं पूर्वमेव तस्य कण्ठम् अस्पृशत्। शिरः राहुः अभवत् शरीरं च केतुः, कथा च पौराणिकभाषायां व्याख्याति यत् तौ किमर्थं ग्रहणेषु सूर्यचन्द्रौ ग्रसितुं प्रत्यागच्छतः।

शरीरहीनस्य शिरसः प्रतिमा राहोः प्रतीकत्वं रूपयति, कदापि अतृप्ता क्षुधा, विवर्धिता प्रतीतिः, अधिकस्य अशान्ता लालसा च।

कारकत्वानि स्थितिश्च

राहुः महत्त्वाकाङ्क्षया, नवीनतया, विदेशैः विदेशिजनैश्च, प्रौद्योगिक्या, अपारम्परिकमार्गैः, मायया, आसक्त्या च सम्बध्यते। सः अधिष्ठितं भावं विवर्धयति इति प्रायः उच्यते, तत्र प्रबलां रुचिं कदाचित् नाटकीयफलानि च आनयन्, बहवः ज्योतिषिणः च राहुं तृतीय-षष्ठ-दशम-एकादशभावेषु फलप्रदं मन्यन्ते।

पारम्परिकी सूक्तिः वदति 'शनिवत् राहुः'। राहुः अधिष्ठितराशेः स्वामिनः तेन युतस्य कस्यचित् ग्रहस्य च वर्णम् अपि गृह्णाति। सः आर्द्रा, स्वाती, शतभिषा इति नक्षत्राणि शासति। तस्य उच्चराशिः विवादास्पदः, यतः वृषभः मिथुनं च उभौ प्रस्तूयेते, केचन सम्प्रदायाः च राहवे कुम्भस्य सहस्वामित्वं ददति। राहुः गुरुवत् विशेषे पञ्चमनवमदृष्टी क्षिपति न वा इति अपि सम्प्रदायभेदस्य विषयः।

गोचरे कारकव्यवस्थायां च राहुः

यतः राहुः प्रायः अष्टादशमासान् एकस्मिन् राशौ तिष्ठति, अतः तस्य गोचराः घटनारूपेण न, अपितु पृष्ठभूमिरूपेण पठितुं पर्याप्तं मन्दाः। ज्योतिषिणः जन्मचन्द्रस्य, लग्नस्य, सूर्यस्य च उपरि राहुगोचरं विशेषरुच्या पश्यन्ति, यदा ग्रहणानि संवेदनशीलजन्मबिन्दूनां समीपे पतन्ति तदा पाताक्षं च लक्षयन्ति। तादृशाः गोचराः प्रायः प्रभावितक्षेत्रे वर्धितध्यानस्य परिवर्तनस्य वा कालरूपेण पठ्यन्ते, प्रचलन्त्या दशया सह व्याख्याताः।

राशिमूलकशाखायां, यत्र चरकारकाः ग्रहाणाम् अंशेभ्यः निर्धार्यन्ते, केचन आचार्याः राहुम् अष्टसु चरकारकेषु गणयन्ति, तस्य वक्रगतेः कारणात् तस्य अंशं प्रतिलोमं मापयन्ति च; अपरे सप्तकारकपद्धतिम् आश्रयन्ते, यत्र छायाग्रहौ न गृह्येते। अत्रापि कुण्डलीभेदस्य कारणं गणितं न, अपितु परम्पराभेदः।

अष्टादशवर्षीयः कालः

विंशोत्तरीक्रमे राहोः कालः मङ्गलस्य अनन्तरं गुरोः पूर्वं च आगच्छति, तस्य अष्टादश वर्षाणि तं दीर्घतमेषु अन्यतमं कुर्वन्ति। राहुमहादशा प्रायः प्रबलमहत्त्वाकाङ्क्षायाः, परिवेशपरिवर्तनस्य, अप्रत्याशितपरिवर्तनानां च कालरूपेण वर्ण्यते। तस्याः वास्तविकः स्वादः राहोः राशिं, भावं, राशीशं, युतीः च आश्रयति। सुसमर्थितः राहुः शीघ्रोन्नत्या सह सङ्गच्छेत, असमर्थितः तु भ्रमम् आनयेत्। उभयोः कोऽपि पूर्वनिश्चितः नास्ति।

राहुः विषये सामान्याः प्रश्नाः

राहुः सर्वदा वक्री किमर्थं दर्श्यते?

चन्द्रकक्षायां मन्दं परिभ्रमन्त्यां चन्द्रपातौ राशिचक्रे पृष्ठतः चलतः। मध्यमपातेन एषा गतिः स्थिररूपेण वक्री। स्पष्टपातः कदाचित् स्थिरः क्षणमात्रं मार्गी वा दृश्यते, किन्तु वैदिकपरम्परा सामान्यतः राहुं सर्वदा वक्रिणं मन्यते।

किं राहुः सर्वदा पापग्रहः?

राहुः नैसर्गिकपापरूपेण वर्गीक्रियते, किन्तु ज्योतिषिणः फलानि स्थित्या निर्णयन्ति। तृतीय-षष्ठ-दशम-एकादशादिषु उपचयभावेषु, प्रबलराशीशेन सह वा राहुः सामान्यतः रचनात्मकः पठ्यते, अन्यत्र स्थितः स एव ग्रहः सावधानतरं मूल्याङ्कनम् अपेक्षेत।

द्वे चक्रे राहुं किञ्चित् भिन्नांशेषु किमर्थं दर्शयेताम्?

सर्वाधिकसामान्यकारणे मध्यमपात-स्पष्टपातयोः चयनं प्रयुक्तः अयनांशः च। कोऽपि राहुम् एकेन अधिकेन वा अंशेन चालयितुं शक्नोति, यत् केवलं तदा महत्त्वपूर्णं यदा राहुः नक्षत्रस्य राशेः वा सीमासमीपे तिष्ठति।

← ग्रहाः बिन्दवश्च