कालनिर्धारण — दशा आणि भ्रमणे

मुहूर्त

यालाच म्हणतात: मुहूर्त ज्योतिष, मुहूर्त

RishiAstro टीमकडून · अद्ययावत १० नोव्हें, २०२६

मुहूर्त म्हणजे काय?

मुहूर्त ही विवाह, प्रवास किंवा नवा उपक्रम यांसारखी एखादी महत्त्वाची कृती सुरू करण्यासाठी पंचांग आणि ग्रहस्थितींवर आधारित शुभ तारीख आणि वेळ निवडण्याची वैदिक पद्धत आहे.

चांगला मुहूर्त तिथी, नक्षत्र, योग, करण आणि वार यांचे संरेखन करतो, आणि राहू काळासारखे अशुभ कालखंड टाळतो.

कालमापनाचे एकक म्हणून मुहूर्त

शुभ क्षण हा अर्थ येण्यापूर्वी मुहूर्त हे कालावधीचे माप होते. पूर्ण दिवस आणि रात्र मिळून 30 मुहूर्तांत विभागले जात, त्यामुळे सरासरी मुहूर्त 48 मिनिटांचा असतो. प्रत्यक्षात सूर्योदयापासून सूर्यास्तापर्यंतचा दिनमान 15 समान भागांत आणि रात्र आणखी 15 भागांत विभागली जाते, त्यामुळे दिवसाचे मुहूर्त उन्हाळ्यात मोठे आणि हिवाळ्यात लहान असतात. या तीस विभागांपैकी प्रत्येकाला स्वतःचे पारंपरिक नाव आणि स्वरूप आहे.

त्यापैकी दोन सर्वपरिचित आहेत. अभिजित मुहूर्त हा दिवसाच्या पंधरा विभागांपैकी आठवा असून स्थानिक मध्याह्नाच्या आसपास येतो; अनेक कार्यांसाठी तो बलवान वेळ मानला जातो, जरी काही परंपरा बुधवारी तो टाळतात. ब्रह्म मुहूर्त म्हणजे सूर्योदयापूर्वी साधारण 96 ते 48 मिनिटांचा काळ, जो अध्ययन, प्रार्थना आणि ध्यानासाठी पूर्वापार सुचवला जातो.

काळाच्या ओघात हा शब्द 48 मिनिटांच्या विभागापासून कोणत्याही काळजीपूर्वक निवडलेल्या प्रारंभक्षणापर्यंत विस्तारला, आणि रोजच्या वापरात हाच दुसरा अर्थ प्रचलित आहे, जसे विवाहाचा मुहूर्त किंवा गृहप्रवेशाचा मुहूर्त. हे दोन्ही अर्थ व्यवहारात अजूनही एकत्र येतात: सुचवलेली वेळ अनेकदा घड्याळाच्या वेळेच्या अशा कालखंडात सांगितली जाते, जो दिवसाच्या एखाद्या शुभ नावाजलेल्या विभागात येतो.

मुहूर्ताचे नियम कुठून आले

हे नियम शतकानुशतके जमत गेले. सोळाव्या शतकातील एका संकलनाने संस्कार, विवाह, प्रवास, बांधकाम आणि अशा अनेक प्रसंगांचे मुहूर्त-नियम सुसंगत मांडले, आणि दक्षिण भारतीय व्यवहाराचे स्वतःचे समांतर संकलन आहे. दोन्ही जुन्या नियमांचा समन्वय साधतात. पूर्वीचे नियम कुठे एकमेकांशी भिडतात, हे टीकाकार वारंवार दाखवतात. एकाच प्रसंगासाठी दोन अभ्यासक वेगळ्या तारखा सुचवतात, त्याचे मोठे कारण हेच.

मुहूर्त कुंडली कशी उभी केली जाते

निवड सहसा टप्प्याटप्प्याने केली जाते. पहिला टप्पा म्हणजे पंचांग शुद्धी, पाच अंगांची शुद्धता. यासाठी योग्य तिथी हवी, आणि प्रारंभासाठी रिक्ता तिथी सामान्यतः टाळल्या जातात. कार्याच्या स्वरूपाशी जुळणारे नक्षत्र, त्याला अनुरूप वार हवा, आणि व्यतिपात व वैधृतीसारखे कठोर योग किंवा लोकप्रियपणे भद्रा म्हणवला जाणारा विष्टी करण नसावा. वेगवेगळ्या हेतूंसाठी वेगवेगळी नक्षत्रे सुचवली जातात; स्थिर मानला जाणारा गट पायाभरणीसाठी योग्य, तर लघु किंवा चर नक्षत्रे प्रवासासाठी योग्य.

दुसरा टप्पा वैयक्तिक आहे. ताराबल दिवसाच्या नक्षत्राची व्यक्तीच्या जन्म नक्षत्राशी तुलना करते, आणि चंद्रबल गोचरी चंद्राची रास जन्म चंद्र राशीशी तपासते. तिसरा टप्पा लग्न शुद्धी. प्रारंभवेळी उगवणारे लग्न बलवान असावे, केंद्रांत शुभग्रह असावेत आणि अष्टम भाव पापग्रहांपासून मुक्त असावा. व्यापक तपासणीत ग्रहणे, आणि विवाहासाठी गुरू किंवा शुक्राचा अस्त, तसेच काही प्रदेशांत पाळले जाणारे ऋतुनिहाय निर्बंध यांचा समावेश होतो.

रोज टाळले जाणारे कालखंड

राहू काळ काढण्यासाठी दिनमानाचे आठ समान भाग करून त्या वारासाठी नेमलेला भाग घेतला जातो. सोमवारी तो दुसरा भाग असतो, शनिवारी तिसरा, शुक्रवारी चौथा, बुधवारी पाचवा, गुरुवारी सहावा, मंगळवारी सातवा आणि रविवारी आठवा. यमगंड आणि गुलिक काळ याच आठ-भागांच्या पद्धतीने, पण आपापल्या क्रमाने, काढले जातात. ते स्थानिक सूर्योदय आणि सूर्यास्तावर अवलंबून असल्याने त्यांच्या घड्याळी वेळा ऋतू आणि शहरानुसार बदलतात.

पालन प्रदेशानुसार बदलते. दक्षिण भारतात राहू काळ काटेकोरपणे पाळला जातो, तर अनेक उत्तर भारतीय कुटुंबे चौघडियावर अधिक अवलंबून असतात, जे दिवस आणि रात्र प्रत्येकी आठ भागांत विभागून त्यांना शुभ किंवा अशुभ ठरवते.

दुर्मुहूर्त हा आणखी एक निर्बंध प्रत्येक वारी 48 मिनिटांच्या नावाजलेल्या विभागांपैकी एक किंवा दोन अयोग्य म्हणून दर्शवतो, आणि अनेक पंचांगे तो राहू काळासोबत छापतात.

अपेक्षा आणि सामान्य गैरसमज

कोणताही मुहूर्त प्रत्येक नियम पूर्ण करत नाही. अभ्यासकाला प्राधान्यक्रम ठरवावा लागतो, आणि मोठे घटक अनुकूल असतील तर लहान दोष स्वीकारावे लागतात. मुहूर्त हा तयारीचा किंवा तज्ज्ञ सल्ल्याचा पर्यायही नाही. तो प्रारंभक्षणाचे स्वरूप सांगतो; पुढे काय होईल ते तुम्ही त्यानंतर घेतलेल्या निर्णयांवर अवलंबून असते. शेवटी, एका शहरात योग्य असलेला मुहूर्त दुसऱ्या शहरात आपोआप योग्य ठरत नाही, कारण लग्न आणि दैनंदिन कालखंड स्थानानुसार बदलतात. संबंधित संकल्पनांमध्ये पंचांग, तिथी, नक्षत्र आणि राहू काळ यांचा समावेश होतो.

मुहूर्त बद्दल सामान्य प्रश्न

एक मुहूर्त किती वेळाचा असतो?

सरासरी 48 मिनिटे, कारण दिवस आणि रात्र मिळून 30 मुहूर्त असतात. काटेकोरपणे पाहता, दिवस 15 समान भागांत आणि रात्र 15 भागांत विभागली जाते, त्यामुळे दिवसाचा मुहूर्त उन्हाळ्यात 48 मिनिटांपेक्षा मोठा आणि हिवाळ्यात लहान असतो, आणि रात्रीच्या मुहूर्तांचे उलट होते.

एका व्यक्तीसाठी निवडलेला मुहूर्त दुसऱ्याला अनुकूल ठरू शकतो का?

अंशतःच. पंचांग शुद्धी आणि उगवणारी रास त्या स्थळी आणि वेळी सर्वांसाठी समान असतात, पण ताराबल आणि चंद्रबल प्रत्येक व्यक्तीच्या जन्म नक्षत्रावर आणि चंद्र राशीवर अवलंबून असतात. विवाहासारख्या दोन व्यक्तींशी संबंधित प्रसंगांसाठी सहसा दोघांच्याही कुंडल्या विचारात घेतल्या जातात.

राहू काळ प्रत्येक गोष्टीसाठी वाईट असतो का?

परंपरेने तो नवे उपक्रम, प्रवास किंवा विधी सुरू करण्यासाठी टाळला जातो, आधीच चालू असलेले नेहमीचे काम पुढे चालू ठेवण्यासाठी नव्हे. त्याचे महत्त्व प्रदेशानुसार बदलते, दक्षिण भारतात त्यावर अधिक भर दिला जातो, तर उत्तरेत अनेकदा त्याऐवजी चौघडिया पाहिला जातो.

अभिजित मुहूर्त कशासाठी वापरला जातो?

हा दिवसाचा आठवा मुहूर्त असून स्थानिक मध्याह्नाभोवती केंद्रित असतो, आणि दिवसातील अनेक लहान दोषांची भरपाई करण्याइतका बलवान मानला जातो. संपूर्ण मुहूर्त निवड शक्य नसताना तो अनेकदा वापरला जातो, जरी काही परंपरा बुधवारी आणि विशिष्ट विधींसाठी तो टाळतात.

← कालनिर्धारण — दशा आणि भ्रमणे